piątek, 28 lutego 2014

Bramy miejskie na Pomorzu

Brama Królewska (Szczecin)
Stanowiły niegdyś nieodzowny charakter miejskiego krajobrazu. Dzisiaj, te zachowane, cieszą oko, przyciągają turystów i pozwalają przenieść się myślami do dawnych czasów: bramy miejskie.

Jak świat światem, ludzie fortyfikowali swoje osady. Trzeba było przecież się bronić: najpierw przed wrogimi hordami, następnie przed obcymi wojskami, a czasami także przed panującymi, którym się zamierzenie będź nie podpadło. Dopiero ostatnie wieki to taki dziwny czas, gdy fortyfikacje miejskie były rozbierane. Rzekłby ktoś: przeżytek, nic dziwnego, że przy rozwoju technik wojennych z nich zrezygnowano. A jednak nie dalej jak w 1945 roku średniowieczne mury miejskie Pyrzyc przez miesiąc wstrzymywały pochód Armii Czerwonej w kierunku Szczecina. W gruzach legło wówczas całe miasto, a mury w dużej części przetrwały.


Brama Przęcławska (Pasewalk)
Budowa kamienno-ceglanych fortyfikacji miejskich na Pomorzu przypada najczęściej na XIII-XIV wiek. Wznoszone za zgodą panujących, zastępowały wcześniej stosowane umocnienia ziemno-drewniane. Nie to, żeby tamte były nieskuteczne (w końcu umocniony w ten sposób Szczecin w XII wieku odparł najazd Duńczyków i zyskał opinię grodu niemożliwego do zdobycia) - tym niemniej mury budowane w nowej technologii mogły wytrzymać więcej (twardy kamień to jednak nie drewno - podpalić się go nie da, a i żeby go skruszyć, trzeba dużo więcej zachodu). Czasami budowę fortyfikacji wymuszały określone zdarzenia - i tak na przykład mury miejskie w Kamieniu Pomorskim powstały zaraz po jego całkowitym zniszczeniu przez najazd Brandenburczyków (1308 rok).


Brama Wolińska (Kamień Pomorski)
Oczywiście, do takiego otoczonego murami miasta trzeba było jakoś się dostać. Stąd też budowano miejskie bramy, w liczbie i kształcie zależnych od rangi i (przede wszystkim) bogactwa lokalnego mieszczaństwa. Zazwyczaj stosowano tu zasadę "zastaw się a postaw się" - w końcu okazała forma bram miejskich, owych "wizytówek" dla przybyszów przekraczających ich progi, w dobitny sposób miała świadczyć o potędze grodu, który przyszło tymże przybyszom odwiedzić. Zaświadczano więc o tym w różny sposób, już to prześcigając się w ozdobności zewnętrznych elewacji, już to - budując coraz wyżej i wyżej (rekordzistka na terenie Księstwa Pomorskiego, Brama Groblowa w Barth, wspina się na wysokość 35 metrów, a bramy w Anklam i Goleniowie są niewiele niższe).

Brama Knieperów (Stralsund)
Do miasta prowadziły jednak nie tylko bramy. Zwłaszcza z portów dostać się tam można było przez furty - przejścia przebite w murze. Do dziś zachowała się Furta Maślana w Kamieniu Pomorskim, wychodząca na nabrzeże Zalewu Kamieńskiego. Również w Goleniowie w zachowanym odcinku murów miejskich nad rzeką Iną znaleźć można ostrołukowe przejście dawnej furty.

Co ciekawe, dane miasto niekoniecznie musiało posiadać mury, aby zbudować sobie bramy. W takich wypadkach pełniły one funkcje prestiżowe (zob. przywołane przeze mnie wyżej "zastaw się, a postaw się"). Było tak m.in. w Policach (od 1321 do 1808 roku stanowiły one własność Szczecina, dlatego też nie miały murów, były tam natomiast 3 lub 4 bramy) czy w Nowym Warpnie (miasto leżało dawniej na wyspie, więc murów nie potrzebowało, brama znajdowała się zaś nad jedyną prowadzącą od strony lądu drogą, w ciągu dzisiejszej ulicy Kościuszki.

Brama Pyrzycka (Stargard)
Większość bram miejskich wciąż istniejących na ziemiach pomorskich wzniesiona została w stylu gotyckim. Część z nich w późniejszym czasie podlegała przebudowom wiążącym się ze zmianą formy architektonicznej. Najbardziej znaną taką budowlą jest chyba Brama Wałowa w Stargardzie. Jej dolna część pozostała gotycka, podczas gdy górne partie utrzymane są w stylu renesansowym (taką nietypową formę stargardzka brama otrzymała podczas przebudowy w 1590 roku). Kształt w całości renesansowy ma Brama Kamienna w Gryficach (odbudowana w tej postaci po serii pożarów nękających miasto w XVII wieku). Mieszankę stylów znajdziemy też na Bramie Wysokiej, również znajdującej się w Gryficach.

Brama Kamienna (Anklam)
Dziś stare bramy można znaleźć w różnych miastach Pomorza. I nie ma tu reguły, znajdziemy je bowiem tak w maleńkim Usedom (1,8 tys. mieszkańców), jak i w niemal 100-tysięcznym Słupsku. Z drugiej strony, nie wszystkie średniowieczne bramy miejskie na dzisiejszym Pomorzu zachowały się. Czasami rozbierano je, zachowując stare mury (tak na przykład stało się w Maszewie), czasami zaś znikały razem ze starymi fortyfikacjami. Szczególnym przypadkiem jest Szczecin, gdzie, co prawda, po dziś dzień znajdują się dwie bramy - Portowa i Królewska - pochodzą jednak one z XVIII wieku, z czasów budowy Twierdzy Szczecin. Natomiast z czterech bram średniowiecznych (Panieńska, Młyńska, Passawska i Świętego Ducha) nie zachowała się ani jedna. Podobnie jest w Kołobrzegu, w którym wciąż stoi XVIII-wieczna Brama Radzikowska - element dawnej twierdzy. Do ewenementów należy też maleńkie Loitz nad Pianą, gdzie dawna Brama Kamienna zachowała się połowicznie - jej dolna część z przejazdem nadbudowana jest domem mieszkalnym (obecnie znajduje się tam galeria sztuki). Z kolei w Pyrzycach, spośród dwóch zachowanych bram, jedna znajduje się w stanie trwałej ruiny.

Brama Młyńska (Słupsk)
Interesująca może być kwestia nazw nadawanych bramom. Zazwyczaj nosiły one nazwy miast, do których prowadziła droga przechodząca przez daną bramę (tak np. Brama Dymińska w Altentreptow, Brama Szczecińska w Gartz czy Brama Pyrzycka w Stargardzie). Czasami ich nazwy nawiązywały do ukształtowania terenu (np. Brama Wałowa w Stargardzie, która wzięła swoją nazwę od znajdujących się dawniej w jej okolicy wałów ziemnych), budulca (cała seria Bram Kamiennych), znajdujących się nieopodal obiektów (np. Brama Panieńska w Szczecinie, nazwana tak od znajdującego się za nią klasztoru cysterek), cechów zobowiązanych do ich obrony (Brama Rzeźnicza w Stralsundzie) lub nazwisk rodów patrycjuszowskich (Brama Knieperów w Stralsundzie). Były też nazwy, które naszym przodkom trudno było wyjaśnić (np. Brama Passawska w Szczecinie) - wtedy na wysokich obrotach zaczynała działać wyobraźnia, co skutkowało powstawaniem legend na ich temat.

Brama Szczecińska (Gartz)
Jeśli kogoś zainteresowałem tematem bram miejskich, wklejam poniżej mapkę, na której zaznaczyłem wszystkie miasta dawnego Księstwa Pomorskiego z zachowanymi bramami wraz z podaniem ich liczby. Może komuś przyda się podczas turystyczno-krajoznawczych wypadów?


I taka oto tabelka:



Lp.
Miasto
Brama
Ulica
Czas budowy
1.
Altentreptow
Brandenburska
(Brandenburger Tor)
Rudolf-Breitscheid-Str.
Przed 1450
Dymińska
(Demminer Tor)
(zachowane tylko dolne partie)
Demminer Str.
Przed 1450
2.
Anklam
Kamienna
(Steintor)
Schulstr.
XIII w.
3.
Barth
Groblowa
(Dammtor)
Damstr.
XIV w.
4.
Białogard
Wysoka
Ul. Grottgera
XIV w.
5.
Darłowo
Wysoka
Ul. Powstańców Warszawy
XIV w.
6.
Demmin
Luizjańska
(Luisentor)
Rudolf-Breitscheid-Str.
XIII w.
7.
Gartz(Oder)
Szczecińska
(Stettiner Tor)
Stettiner Str.
XIII w.
8.
Goleniów
Wolińska
Pl. Bramy Wolińskiej
XV w.
9.
Grimmen
Gryfijska
(Greifswalder Tor)
Lange Str.
XIV w.
Młyńska
(Mühlentor)
Mühlenstr.
XIV w.
Strzałowska
(Stralsunder Tor)
Sundische Str.
XIV w.
10.
Gryfice
Kamienna
Ul. Kamienna Brama
XIV w.
Wysoka
Ul. Wysoka Brama
XIV w.
11.
Gryfino
Bańska
Ul. Bolesława Chrobrego
XIV w.
12.
Kamień Pomorski
Wolińska
Ul. Słowackiego
XIV w.
13.
Kołobrzeg
Radzikowska
Ul. Szpitalna
1708
14.
Loitz
Kamienna
(Steintor)
Lange Str.
XIV w.
15.
Pasewalk
Młyńska
(Mühlentor)
Mühlenstr.
XV w.
Przęcławska
(Prenzlauer Tor)
Prenzlauer Str.
XV w.
16.
Pyrzyce
Bańska
Ul. 1 Maja
1270
Szczecińska
(zachowane tylko dolne partie, w postaci ruiny)
Ul. Kilińskiego
XIII w.
17.
Sławno
Koszalińska
Ul. Jedności Narodowej
1453
Słupska
Ul. Skłodowskiej-Curie
1458
18.
Słupsk
Młyńska
Ul. Dominikańska
XV w.
Nowa
Pl. Zwycięstwa
XIV w.
19.
Stargard
Młyńska
Ul. Portowa
XV w.
Pyrzycka
Ul. Mieszka I
XIII w.
Wałowa
Ul. Bolesława Chrobrego
1439
20.
Stralsund
Knieperów
(Kniepertor)
Knieperstr.
XIII w.
Rzeźnicza
(Kütertor)
Heilgeistst.
1446
21.
Szczecin
Królewska
Pl. Hołdu Pruskiego
1725-1727
Portowa
Pl. Brama Portowa
1725-1727
22.
Tribsees
Kamienna
(Steintor)
Karl-Marx-Str.
XIII w.
Młyńska
(Mühlentor)
Karl-Marx-Str.
XIII w.
23.
Usedom
Tanglimska
(Anklamer Tor)
Anklamer Str.
XV w.


Orso

2 komentarze:

  1. A czy Chojna, Trzcińsko-Zdrój i Lipiany nie leżały w granicach Księstwa? Tam też są piękne bramy (mój ulubiony styl).

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Te miasta to już Nowa Marchia - część Brandenburgii...

      Usuń