czwartek, 12 grudnia 2013

O herbie pomorskim słów kilka


Herb wielki Księstwa Pomorskiego
Gryf jaki jest, każdy widzi. Groźny, skrzydlaty, pazurzasty, z dziobem jak sekator. Po prostu król zwierząt do potęgi - nic zresztą dziwnego, skoro jest to suma dodawania, na które składają się lew i orzeł. Niektórzy równie dobrze mogą określić go mianem mutanta popromiennego, ale na zazdrośników nie zwracamy uwagi. O!

Nieco więcej o gryfach znajdziecie w notce "Miasto skrzydlate, gryfiate", ale ja nie o tym, bo zagadnienia gryfologii są na tyle fascynujące, że można o nich napisać całą książkę.



Herb wielki na zamku
w Szczecinie
Przechadzając się po Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, ale również w innych miejscach na Pomorzu (kościół św. Mikołaja w Stralsundzie, dawny zamek w Pudagli, zamek w Darłowie itd.) wypatrzyć można tarcze upstrzone gryfami. Zazwyczaj podtrzymuje je dwóch zakutych w hełmy golasów o aparycji takiej, że sam Endrju Golota mógłby na ich widok narobić w portki. Taki jest (był) właśnie wielki, dziesięciopolowy herb Księstwa Pomorskiego. Ustalony za czasów księcia Bogusława X, po 1520 roku, służył Pomorzu nawet po utracie przez nie państwowości, bo aż do roku 1811. Dopiero wtedy król Fryderyk Wilhelm III nadał mu nowy herb, przedstawiający czerwonego gryfa na srebrnym polu (ten sam kształt ma również dzisiejszy herb województwa zachodniopomorskiego, które, nawiasem mówiąc, powinno nazywać się pomorskim - ale o tym może innym razem).

Herb wielki w kościele św. Mikołaja
w Stralsundzie
Nie da się zaprzeczyć, że forma pomorskiego herbu jest bardzo bogata. Oprócz dziesięciu pól i owych dwóch golasów - trzymaczy - tarczę wieńczą również trzy klejnoty.

OK, spyta ktoś, co więc przedstawiają poszczególne elementy? Już wyjaśniam. Najpierw weźmy w obroty 10 pól. Niemal każde z nich - z jednym wyjątkiem - oznacza którąś z tradycyjnie wydzielanych ziem należących do Księstwa Pomorskiego. Nie są to jednak wszystkie ziemie - na tarczy herbowej nie znalazło się  bowiem miejsce dla okręgów Bytowa i Lęborka, które należały do książąt pomorskich jedynie jako polskie lenno.

1. Herb Księstwa Szczecińskiego - czerwony ukoronowany gryf na niebieskim polu. Obszar ten leżał po obu brzegach Odry, na południe od Zalewu Szczecińskiego, a w jego skład wchodził m.in. Szczecin, Altentreptow, Gartz/Oder, Goleniów, Pyrzyce i Ueckermünde. Ciekawostka: pole to jest niepoprawne pod względem heraldycznym. Dlaczego? Dla potrzeb tej notki przyjmijmy - bo tak. Jeśli ktoś jest ciekawy, odsyłam do mojego przewodnika, "Pomorze - praktyczny przewodnik turystyczny po ziemiach dawnego Księstwa Pomorskiego" albo do pierwszego numeru Magazynu Miłośników Szczecina "Szczeciner".

2. Herb Księstwa Pomorskiego - czerwony gryf na srebrnym polu. Oczywiście nie całego Księstwa, a jego części obejmującej m.in. Kamień Pomorski, Stargard, Wolin, Gryfice i Trzebiatów.








3. Herb Księstwa Kaszubskiego - czarny gryf na złotym polu. Tak, to nie pomyłka, bowiem wśród oficjalnej tytulatury Gryfitów widniała również godność księcia Kaszubów (lub Kaszub). Tym niemniej prawdą jest, że dzisiejsze Kaszuby do dawnego Księstwa Kaszubskiego mają się jak Szczecin do Stettina w USA, rozciągało się bowiem ono wokół Szczecinka i Białogardu, później zaś obejmowało ziemie dawnego władztwa biskupów kamieńskich wokół Koszalina, Kołobrzegu, Karlina i Bobolic.



4. Herb Księstwa Wendyjskiego - gryf w zielone i czerwone skosy na srebrnym polu. Mianem tym określane było Księstwo Słupskie, rozciągające się na wschód od księstwa biskupiego. Obejmowało ono m.in. Słupsk, Sławno, Darłowo i Polanów. Istnieje też inna teoria, według której Księstwo Wendyjskie leżało na dzisiejszym Pomorzu Przednim, w okolicach rzeki Piany. Ciekawostka: nazwa tej ziemi pochodzi od Wendów, miana, którym niemieccy historiografowie określali ogół słowiańskich mieszkańców południowego pobrzeża Bałtyku.


5. Herb Księstwa Rugijskiego - czarny połulew lew na złotym polu, poniżej czerwona łamana krokiew na niebieskim polu. Historyczny herb państwa rugijskiego, rozciągającego się dawniej na Rugii i części dzisiejszego Pomorza Przedniego z miastami Grimmen, Tribsees i Damgarten. Po wygaśnięciu lokalnej słowiańskiej dynastii, władzę nad nim przejęli (nie bez problemów) Gryfici.





6. Herb Władztwa Uznam - srebrny rybogryf na czerwonym polu. Herb ten używany był przez możny ród Święców, słynny przede wszystkim ze zdrady, jakiej dopuścili się jego przedstawiciele, oddając Pomorze Wschodnie Brandenburczykom - a następnie przez Puttkamerów, niby ze Święcami skoligaconymi, jednak bez stuprocentowej pewności w tej kwestii.





7. Herb ziemi bardzkiej - bardzo podobny do herbu Księstwa Kaszubskiego, z tą jedynie różnicą, że gryf ma na skrzydłach kilka srebrnych piór. Ziemia bardzka stanowiła lądową część dawnego Księstwa Rugijskiego, a jej nazwa pochodzi od miasta Barth (Bardo).







8. Herb Hrabstwa Choćkowskiego - dwie czerwone skrzyżowane belki i cztery czerwone róże na złotym tle, wykorzystywany do dzisiaj jako herb miasta Gützkow (Choćków). Zależne od pomorskich książąt hrabstwo istniało od XII do XIV wieku. Po śmierci ostatniego z hrabiowskiego rodu Salzwedlów teren ten, podobnie jak tytuł hrabiego choćkowskiego, przypadł w udziale Gryfitom.





9. Herb Księstwa Wołogoskiego - srebrny poługryf na czerwonym tle, poniżej złoto-niebieska szachownica. Herb ten przysługiwał ziemiom wokół miasta Wolgast (Wołogoszcz), w czasach Księstwa Pomorskiego jednego z najważniejszych ośrodków władzy na Pomorzu (podział Księstwa Pomorskiego na dzielnicę szczecińską i wołogoską był najbardziej trwały, pozostałe "księstwa" miały charakter mniej lub bardziej efemeryczny, może za wyjątkiem dzielnicy słupskiej). Ciekawostka: pierwotnie herb ten przynależał do ziemi pełczyckiej, utraconej na rzecz Brandenburgii w 1478 roku.


10. Pole krwawe - położone na dole tarczy herbowej, o czerwonej barwie. Nie oznaczało ono żadnej z ziem, lecz symbolizowało suwerenność sądową książąt pomorskich, w tym ich prawo do karania gardłem.







Herb wielki w zamku
w Darłowie.
Od lewej: klejnot wołogoski,
klejnot szczeciński,
klejnot rugijski
Jak już wspominałem, herb wieńczą trzy klejnoty. Zazwyczaj przedstawia się je tak, jak na załączonym obrazku: środkowy klejnot szczeciński w postaci pęku pawich piór wieńczy hełm i kapelusz książęcy nad tarczą, zaś boczne - klejnot wołogoski (spiczasta czapa z pęczkiem pawich piór) i rugijski (pęczki pawich piór i gałązki lilii) - tkwią na głowach trzymaczy. Czasem jednak spotyka się wersję herbu, w której wszystkie trzy tarcze z klejnotami znajdują się na tarczy. Zresztą, co kto lubi.

Orso

3 komentarze:

  1. Thank you for the detailed description of each eagle. I wanto to paint the Herb Władztwa Uznam on my boat which is named Pomorze. Thanks to your blog, now I know what it stands for.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Hi!
      I'm so happy I could help. I'm going to keep posting about Pomerania. Maybe you'd find more things that would be interesting to you :)

      Usuń
    2. BTW, I almost forgot. I already mentioned that the fish-griffin from the coat of arms of Herrschaft Usedom (Władztwo Uznam) was originally used by the noble Święca family (and then by Puttkammers as well). The Święcas lived in the area called "Middle Pomerania", near Sławno and Darłowo. The fish-griffin is still quite popular in that region and it's exposed in the coats of arms of Sławno County, Darłowo and Sianów.

      Usuń